§50 Коска пры адасобленых акалічнасцях і акалічнасных зваротах
- Коскай выдзяляюцца акалічнасці, выражаныя дзеепрыслоўнымі зваротамі, незалежна ад іх месца ў сказе.
Напрыклад:
Шчасце ў працы знайшоўшы, добра ў полі араць (П.Броўка).
Нізкія сонечныя прамяні, яшчэ не абласкаўшы зямлю, знаходзілі беласнежную кіпень яблынь і запальвалі яе ружовым святлом (В.Карамазаў).
- Акалічнасці, выражаныя дзеепрыслоўнымі зваротамі, якія з’яўляюцца ўстойлівымі выразамі, коскамі не аддзяляюцца.
Напрыклад:
Яны працавалі не пакладаючы рук (З.Бядуля).
І слухаюць яго вушы развесіўшы (А.Макаёнак).
Растуць яны [дзеці] тут у нас на лес гледзячы (Я.Брыль).
- Выдзяляецца коскамі акалічнасць, выражаная адзіночным дзеепрыслоўем пры дзеяслове-выказніку.
Напрыклад:
Раз-пораз стукалі, падаючы, спілаваныя дрэвы (П.Галавач).
Успыхвалі, трапечучы, белыя ракеты (І.Мележ).
І нечакана над самай галавою раскалоўся гром, затрашчала, ломячыся, дрэва (В.Адамчык).
- Акалічнасці, выражаныя адзіночнымі дзеепрыслоўямі, не адасабляюцца і не выдзяляюцца коскамі, калі стаяць пасля дзеяслова-выказніка і сваім значэннем набліжаюцца да прыслоўя спосабу дзеяння ці часу.
Напрыклад:
Бацька доўга сядзіць задумаўшыся, і я не чапаю гэтых дум (Я.Скрыган).
Лена бегла не азіраючыся (М.Лынькоў).
Не хваліся сеўшы, а хваліся з’еўшы (Прыказка).
Людзі хутка ўстаюць, спяшаючыся апранаюць сваё скураное адзенне (Э.Самуйлёнак).
- Перад злучнікам і, які звязвае дзве акалічнасці, выражаныя адзіночнымі дзеепрыслоўямі або дзеепрыслоўнымі зваротамі, а таксама прыслоўем з дзеепрыслоўем, коска не ставіцца, як пры аднародных членах сказа.
Напрыклад:
Смеючыся і жартуючы, дзеці ішлі да рэчкі (Я.Колас).
Крушынскі гаварыў ціха і не пазіраючы на госця (З.Бядуля).Пры бяззлучнікавай сувязі паміж такімі акалічнасцямі коска ставіцца.
Напрыклад:
Ганна, не азіраючыся, не слухаючы нічога, пералазячы платы, напрасткі праз мокрыя, па-асенняму голыя агароды паляцела да Васілёвага селішча (І.Мележ).
Конь выцягнуў воз на цвярдзейшую дарогу і пайшоў раўней, не спяшаючыся (К.Крапіва).
Панізіўшы голас, шэптам дзед сказаў з узрушэннем: «У лес трэба перабірацца...» (Я.Колас).
- Калі акалічнасць, выражаная адзіночным дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, знаходзіцца паміж аднароднымі дзеяслоўнымі выказнікамі, звязанымі злучнікам і, то яны выдзяляюцца коскамі без злучніка.
Напрыклад:
Сонца апусцілася зусім нізка і, стаміўшыся, пачало хіліцца на захад (Б.Сачанка).
Стараста слухаў, прыплюшчыўшы вочы, і толькі згаджаўся (Я.Колас).
- Не аддзяляецца коскай акалічнасць, выражаная дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, перад якой стаіць узмацняльная часціца і.
Напрыклад:
Штосьці трэба рабіць і не атрымаўшы звестак (А.Кулакоўскі).
Антон умее гаварыць і не падумаўшы як след (П.Галавач).
- Калі спалучальны злучнік, што звязвае два аднародныя дзеяслоўныя выказнікі, стаіць паміж адасобленымі акалічнасцямі, выражанымі дзеепрыслоўнымі зваротамі ці адзіночнымі дзеепрыслоўямі, якія адносяцца да розных выказнікаў, то коска ставіцца перад злучнікам і пасля яго.
Напрыклад:
Іван зацяў дыханне, стараючыся як найлепей пацэліць, і, трошкі не падпусціўшы сабаку да каменя, стрэліў (В.Быкаў).
Удвух з Андрэем неслі яны сетку на бераг, трымаючы вусцем угору, і, толькі адышоўшыся далей ад вады, перавярнулі яе кулём на дол (Я.Колас).
- Калі акалічнасць, выражаная дзеепрыслоўным зваротам або адзіночным дзеепрыслоўем, стаіць пасля злучніка ці злучальнага слова, якое звязвае часткі складанага сказа, то яна аддзяляецца коскай без гэтага злучніка.
Напрыклад:
Чуеш ты, як звоняць ціха, як, палі вітаючы свае, недзе ўнучка слуцкае ткачыхі пра вясну шчаслівая пяе (М.Танк).
Жанчына сядзела перабіраючы фартух. А потым паглядзела ў акно і, не чакаючы маёй просьбы, ціха пачала сваё апавяданне (А.Васілевіч).
Сонца, зрабіўшы свой штодзённы кругабег, апусцілася зусім нізка і, стаміўшыся, пачало хіліцца на захад (Б.Сачанка).
- Выдзяляюцца коскамі акалічнасці, выражаныя дзеепрыслоўным зваротам, і адзіночнае дзеепрыслоўе ў пазіцыі пасля злучніка а, які звязвае два аднародныя дзеяслоўныя выказнікі з супрацьлеглым значэннем.
Напрыклад:
Лабановіч не спыніўся, а, выбраўшы больш зручнае месца, смела рушыў наперад (Я.Колас).
Ён не гаварыў, а, махаючы кулакамі, крычаў (П.Пестрак).
- Калі злучнік а па сэнсе непасрэдна звязаны з акалічнасцю, выражанай дзеепрыслоўем, тады пасля яго коска не ставіцца.
Напрыклад:
Рыгор доўга шукаў выхад, а знайшоўшы, весела ўсміхнуўся і выйшаў з кватэры (Ц.Гартны).
Садзілася [сонца] на хвалі велізарным чырвоным кругам, а сутыкнуўшыся з вадою, увачавідкі змяніла форму (А.Кулакоўскі).
- Акалічнасць, выражаная адзіночным дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, пры якіх стаяць часціцы толькі, нават, разам з імі аддзяляецца коскай.
Напрыклад:
Толькі прайшоўшы амаль паўдарогі, [дзед] запытаў: – Ну, а як у цябе ў школе? (П.Броўка).
Нават узяўшы кнігу першы раз у рукі, разумееш, як табе пашчасціла.
З краю на лясных прагалах стаялі маладыя бярозкі, толькі-толькі выпускаючы пахучыя лісточкі і надаючы лесу асаблівую чароўнасць (Я.Колас).
- Калі адасобленая акалічнасць, выражаная адзіночным дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, звязана з астатняй часткай сказа злучнікамі нібы, як бы, быццам і інш., то коска ставіцца перад адпаведным злучнікам.
Напрыклад:
Яна [машына] то бегла весела, жвава, калі было роўна, то гула і стагнала, быццам злуючыся, што яе не пускаюць (Я.Скрыган).
Бушмар правёў рукою па твары, як бы знімаючы з яго штосьці чужое і непрыемнае (К.Чорны).
Леначка прыпала тварам да маіх грудзей, нібы хаваючы яго і ад мяне і ад сябе (Я.Брыль).
- Пры адасобленай акалічнасці, выражанай дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам, замест коскі можа ставіцца працяжнік, калі дзеепрыслоўе выразна выдзяляецца сэнсава.
Напрыклад:
Не шукаючы – не знойдзеш (Прыказка).
І памагаць яму трэба – умеючы (Я.Брыль).
- Выдзяляецца коскамі акалічнасць, выражаная назоўнікамі ва ўскосных склонах з прыназоўнікамі насуперак, у адпаведнасці, са згоды і іншымі са значэннем прычыны, умовы, уступкі, спосабу дзеяння.
Напрыклад:
Насуперак ліхой стыхіі, на гэтай згруджанай жарстве, узняўшы вежы залатыя, прыгожы горад расцвіце (П.Глебка).
Максіма ў ваенна-марское вучылішча не прынялі, і ён, наперакор жаданню бацькоў, на злосць усім, паехаў у марскі тэхнікум (І.Шамякін).
Дваццаць восьмага ліпеня, у выніку абыходнага манеўру і баявой атакі, войскі Першага Беларускага фронта авалодалі Брэстам (У.Карпаў).
У выпадку якой патрэбы, звяртайцеся па дапамогу (І.Шамякін).
Нягледзячы на трывожны час, рынак жыў сваім звычайным жыццём (А.Якімовіч).
У адпаведнасці з законам, кожны мае права на працу.Пры такіх акалічнасных канструкцыях з некаторымі прыназоўнікамі дапускаецца адсутнасць коскі, калі яны сэнсава і інтанацыйна не выдзяляюцца.
Напрыклад:
А млын – добры пункт, дзе можна ў выпадку патрэбы схавацца (З.Бядуля).
У адпаведнасці з надвор’ем гэтак жа часта змяняе свой колер і возера (В.Вольскі).
- Коскамі выдзяляюцца інфінітыўныя звароты, калі яны далучаюцца да выказніка пры дапамозе злучнікаў каб, для таго каб, з тым каб, замест таго каб і інш.
Напрыклад:
На тое ён і лес, каб шумець (К.Крапіва).
Зрабілі б што-небудзь карыснае, замест таго каб гуляць.
Не выдзяляецца коскамі інфінітыўны зварот з каб, калі ён уваходзіць у пытальную сінтаксічную канструкцыю з пачатковым што: Што каб пайсці ў адпачынак? А што каб сказаць? А што каб запрасіць іх у госці? і інш.
Коскамі могуць выдзяляцца акалічнасці, выражаныя прыслоўямі або прыслоўнымі зваротамі, што адносяцца да выказніка і маюць значэнне заўвагі.
Напрыклад:
Хведар бег, аслабела і няўцямна, ужо не выбіраючы шляху (В.Быкаў).
Сабака ўсё брахаў, заложна і аднатонна (К.Крапіва).